Jeszcze trzy lata temu „sztuczna inteligencja w GIS” oznaczała głównie klasyfikację zdjęć satelitarnych w laboratoriach. Dziś gotowe narzędzia AI są wbudowane w popularne oprogramowanie – od ArcGIS po bezpłatne wtyczki do QGIS – i pozwalają np. wyznaczyć korony drzew na ortofotomapie czy zbiorniki wodne w kilka minut. Przeglądamy, co jest dostępne na rynku jesienią 2026 r. i co z tego może realnie przydać się w urzędzie.
1. Modele „fundamentowe” dla danych satelitarnych
Największa zmiana ostatnich lat to tzw. geoprzestrzenne modele fundamentowe (geospatial foundation models) – duże modele wytrenowane na ogromnych zbiorach zdjęć satelitarnych, które można dostroić do własnego zadania bez budowania modelu od zera. Najbardziej znane to otwarte Prithvi EO 2.0 (NASA i IBM), Clay, TerraMind (ESA i IBM) czy DOFA. Ich praktyczne zastosowania to wykrywanie zmian w zagospodarowaniu, monitoring powierzchni nieprzepuszczalnych, lasów i wód oraz ocena skutków klęsk żywiołowych.
2. Esri ArcGIS – GeoAI
Esri rozwija AI pod nazwą GeoAI. W ArcGIS dostępnych jest ponad 100 gotowych, wytrenowanych modeli (m.in. wykrywanie budynków, dróg, paneli fotowoltaicznych, drzew). W 2026 r. doszły narzędzia oparte na tzw. embeddingach – ArcGIS Pro 3.7 pozwala wygenerować embeddingi z modeli fundamentowych i wyszukiwać obszary podobne do wskazanego (np. „znajdź tereny z podobnymi zniszczeniami po wichurze”). Text SAM wyodrębnia obiekty ze zdjęć na podstawie opisu tekstowego, a GeoVLM – model wizyjno-językowy Esri – pozwala zadawać pytania o obraz w języku naturalnym (na razie w zamkniętej becie). To rozwiązania komercyjne, licencjonowane w modelu użytkownika.
3. QGIS – wtyczka GeoAI i ekosystem open source
Dla użytkowników QGIS najciekawsza jest wtyczka GeoAI (autor: Qiusheng Wu, wersja 1.8.1 z września 2026 r., dostępna w oficjalnym repozytorium). Daje bezpośrednio w QGIS dostęp do:
- Segment Anything (SAM 3) – wyodrębnianie obiektów po wskazaniu punktem, ramką lub opisem tekstowym, z zapisem do GeoTIFF, GeoPackage lub Shapefile,
- DeepForest – wykrywanie koron drzew (także obiektów takich jak zwierzęta hodowlane czy martwe drzewa),
- OmniWaterMask – wyznaczanie zbiorników i cieków wodnych,
- Moondream – model wizyjno-językowy do opisu obrazu i pytań w języku naturalnym,
- trenowanie własnych modeli segmentacji (U-Net, DeepLabV3+, Mask R-CNN) na danych urzędu.
Wtyczka wymaga pakietu geoai-py i PyTorch; na zwykłym laptopie działa, ale do większych obszarów przydaje się karta graficzna NVIDIA. Plusem jest brak opłat licencyjnych i możliwość pracy na własnych danych bez wysyłania ich do chmury – co ma znaczenie z punktu widzenia RODO i ustawy o KSC.
4. Platformy chmurowe i no-code
Dla instytucji, które nie chcą uruchamiać modeli samodzielnie, powstały platformy typu no-code: FlyPix AI (wykrywanie obiektów na zdjęciach lotniczych i z dronów, trenowanie własnych modeli bez kodu), CARTO (analizy przestrzenne w hurtowniach danych z agentami AI) czy SuperMap. Google udostępnia w Earth Engine i Google Earth narzędzia AI do analizy obrazów satelitarnych, a dostawcy tacy jak Planet czy Maxar sprzedają gotowe produkty analityczne (np. wykryte budynki, drogi). Zwykle są to usługi płatne w modelu subskrypcji lub za zużycie.
5. Asystenci językowi w pracy z GIS
Osobną kategorią są asystenci oparci na dużych modelach językowych (Claude, ChatGPT, Gemini i inne), którzy pomagają pisać wyrażenia i skrypty PyQGIS, tłumaczyć komunikaty błędów, przygotowywać zapytania SQL do PostGIS czy porządkować uwagi z konsultacji społecznych. Nie analizują same map, ale znacząco przyspieszają pracę specjalisty GIS – pod warunkiem, że urząd ma zasady korzystania z nich (jakie dane wolno wkleić, jak oznaczać treści).
Co z tego przyda się w urzędzie gminy?
| Zadanie | Narzędzie | Koszt |
|---|---|---|
| inwentaryzacja drzew, powierzchni biologicznie czynnej | QGIS + GeoAI (DeepForest, SAM) | bezpłatne |
| wykrywanie nowej zabudowy między edycjami ortofotomapy | modele fundamentowe (Clay, Prithvi) lub ArcGIS | od bezpłatnych po licencje |
| wektoryzacja archiwalnych planów | SAM + narzędzia OCR, weryfikacja ręczna | bezpłatne / usługa |
| grupowanie uwag z konsultacji, skrypty, SQL | asystenci językowi | subskrypcja |
| monitoring zbiorników wodnych, terenów zalewowych | OmniWaterMask, Earth Engine | bezpłatne / usługa |
Podsumowanie
Rynek narzędzi AI dla GIS dojrzał: większość potrzeb urzędu gminy można dziś pokryć bezpłatnym QGIS z wtyczką GeoAI i otwartymi modelami, a rozwiązania komercyjne mają sens tam, gdzie potrzebne są skala, wsparcie i gotowe produkty. Kluczem pozostają uporządkowane dane własne – bez aktualnej ortofotomapy, ewidencji i warstw planistycznych nawet najlepszy model nie da użytecznego wyniku.
Źródła: Esri, „What's new in AI tools and models in ArcGIS (Q2 2026)”; repozytorium wtyczek QGIS – GeoAI 1.8.1 (wrzesień 2026); flypix.ai, „10 Best GeoAI Tools and AI Software (2026)” (materiał producenta); dokumentacja modeli Prithvi EO 2.0, Clay, TerraMind. Nazwy produktów są znakami towarowymi ich właścicieli; GIAP nie jest powiązany z wymienionymi dostawcami.